بازنشر/ ۱۶ آذر ۱۳۳۲؛ روایتی نزدیک از روزهای پاییزی ۶۲ سال پیش!

اختصاصی خاطره نگاری

نگرانی مصدق از تعطیلی چند روزه دانشگاه تهران

۱سال و ۱۱ ماه و ۱۵ روز قبل از حادثه ۱۶ آذر ۱۳۳۲، رئیس دانشگاه تهران، دكتر سیاسی، نامه ای با ضمیمه ۸ برگ به صورت محرمانه- مستقیم خطاب به نخست وزیر، دكتر مصدق، می نویسد و اشاره می­كند كه می خواهد راجع به مسئله چگونگی تعطیل شدن دانشگاه كه در ذهن نخست وزیر شبهه بیجایی بوجود آورده، توضیح دهد؛ بعد از مقدماتی اینگونه می نویسد: ”روز هشتم آبان ماه عده ای از دانشجویان دانشسرای عالی به شورای دانشگاه هجوم و اعضای آن [را] مورد اهانت شدید و تهدید به قتل قرار داده و تصویب فوری تقاضاهای نامعقول خود را خواستار شدند و چون مقاومت استادان را در برابر این عمل وحشیانه دیدند تالار شورا را محاصره كردند و آقایان استادان را از ساعت یازده صبح (جلسه شورا ۲/۱ ۸ صبح تشكیل شده بود) تا نزدیك ساعت هفت بعد از ظهر گرسنه و تشنه در توقیف نگاه داشتند.“

دكتر سیاسی در ادامه نامه می­افزاید كه این واقعه موجب تاثر شدید اساتید و افسردگی خاطرشان شد، مخصوصا اینكه دانستند مقامات انتظامی از محاصره تالار شورا مطلع بوده­اند و نسبت به مجرمین تعرضی نداشته­اند؛ همین مسئله موجب تشكیل جلسه ۸  ساعته­ای در ۱۱ آبان كه در نهایت ۳ تصمیم در برداشته، می شود. اولین تصمیمی كه در نامه ذكر شده به این شرح است : ”دانشكده ها تعطیل شود و افتتاح مجدد آنها موكول به وقتی گردد كه دولت اقدام به تعقیب و مجازات مجرمین نماید و یك گارد مخصوص انتظامی در اختیار دانشگاه بگذارد.“ سپس دو تصمیم دیگر ذكر می­شود و  بعضی مسائل حاشیه­ای كه در خصوص تعطیل شدن دانشگاه بوجود آمده بود را توضیح می­دهد و برای نخست وزیر رفع شبهه می كند.

این نامه به شماره ۲۴۸۰۲ جز معدود اسنادی است كه می­تواند به نوعی ارتباط با ۱۶ آذر ۱۳۳۲ داشته باشد، واقعه­ای كه شاید قبل از رجوع به اسناد و مدارك برای تحقیق پیرامونش، اینگونه به ذهن آید که بیشترین اسناد و مدارك را درباره­اش می­توان یافت؛ ولی وقتی مطلع می­شویم كه سازمان اطلاعات و امنیت كشور، ساواك، سازمانی كه بخشی از نخست وزیری است و رئیسش از جانب شاه تعیین می شود و معاون نخست وزیر است، اواخر سال ۱۳۳۵ تاسیس شده دیگر انتظار نداریم كه بتوانیم به جزئیات و ظرایف ماجرا به خوبی پی ببریم.

597

یک سال بعد؛ مصدق رفته بود

با نگاهی به اسناد و نامه های موجود بعد از تاسیس ساواك به نفوذ و گستره قوی اطلاعاتی این سازمان امنیتی در کشور، پی می بریم؛ بطوریكه بعد از ۱۳۳۵ حتی اسناد مربوط به پخش ۱ برگ اعلامیه دانشجویی و یا گله مهندس مهدی بازرگان به خاطر عدم دعوت از وی برای سخنرانی در مراسم سالگرد ۱۶ آذر و موارد جزئی دیگر به راحتی دیده می شود. تا قبل از ساواك، فرمانداری نظامی تهران به همراه دو واحد اطلاعاتی ارتش و كارآگاهی پلیس كنترل اوضاع را برعهده داشتند ولی خیلی به صورت حرفه ای عمل نمی­كردند، به هر حال در مجموع برای بررسی واقعه ۱۶ آذر ۳۲ باید به گفته های اشخاص و اسناد و نامه­های پراكنده آن سالها رجوع كرد.

یك روز پس از كودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در منزل آیت ا… زنجانی با حضور عباس رادنیا، ناصر صدرالحلفظی و رحیم عطایی هسته اولیه “نهضت مقاومت ملی” شكل می­گیرد. پایگاه اجرایی این نهضت بر دو محور بازاریان و دانشجویان متمركز شد تا بیشتر كمكهای مالی از جانب بازاریان و كارهای اجرایی و تبلیغاتی از جانب دانشجویان پیگیری شود. عملا بعد از كودتا با توجه به تجربه ای كه شاه از دوران مصدق كسب كرده بود، گروهها، احزاب سیاسی چپ و ملی مذهبی ها منزوی بودند و ابتكار فعالیت در دست تشكیلات دانشجویی و نهضت مقاومت ملی بود و افرادی چون مصطفی چمران، عباس شیبانی، عزت ا… سحابی، ابراهیم یزدی و … در كمیته دانشگاه نهضت فعالیت می كردند.

در تاریخ ۱۳۳۲/۷/۱۶ اولین تظاهرات “نهضت” در اعتراض به حبس مصدق، شایگان و رضوی شكل گرفت و مدارس، بازار و دانشگاه تهران تعطیل شد؛ ظاهرا دستاورد این اقدام به همراه تظاهرات ۲۱ آبان، مورد انتقاد قرار گرفتن حكومت كودتا در محافل سیاسی جهانی به خاطر برخوردهای خشن با تظاهركنندگان بود.

۱۳۳۲/۹/۱۴ در اعتراض به ورود دنیس رایت كاردار جدید انگلیس به ایران توسط دانشجویان دانشگاه تهران تظاهرات دیگری برپا می­شود. در واقع بعد از ملی شدن صنعت نفت رابطه ایران و انگلیس قطع شد ولی در این سالها انگلیس تلاش داشت تا دوباره به ایران برگردد (هرچند كه در تاریخ ۱۳۳۳/۷/۲۹ با عقد قرار داد كنسرسیوم نفتی موفق شد) ولی این اقدام دولت زاهدی برایش هزینه دار شد. تظاهرات به روز بعد یعنی ۱۵ آذر كشید و این بار دانشجویان به بیرون دانشگاه تهران رفتند و مامورین هم دانشجویان را مجروح و دستگیر كردند و تنها سه روز به استقبال از معاون رئیس جمهوری امریكا، نیكسون،  مانده بود و از آنجایی كه در  ۱۲ شهریور ۱۳۳۲ زاهدی مبلغ ۲۳/۴ میلیون دلار بابت كمكهای فنی سالانه در چارچوب اصل چهارم ترومن و دو روز بعد هم مبلغ ۴۵ میلیون دلار كمك بلاعوض كه ۵ میلیون دلار آن بابت دستمزد به وی (زاهدی) از  طرف دولت امریكا برای جبران مشكلات اقتصادی كه بعد از كودتا برای كشور پیش آمده بود، دریافت كرده بود لذا می بایست استقبال با شكوه و در كمال آرامشی از نیكسون بعمل می آمد؛ لذاست كه نیروهای لشگر ۲ زرهی (البته بعضی می گویند گارد مخصوص دانشگاه بودند) به دانشگاه تهران اعزام می‌شوند.

نیکسون و شاه

۱۶ آذر

حسین شاه حسینی، از دانشجویان دانشگاه تهران، وضعیت دانشگاه را در ۱۶ آذر اینگونه توصیف می كند: ”روز ۱۶ آذر، دانشجویان هنگام ورد به دانشگاه متوجه تجهیزات فوق العاده سربازان و اوضاع غیر عادی اطراف دانشگاه شدند و وقوع حادثه ای را پیش بینی می كردند … دانشجویان در حد امكان سعی می كردند هیچ بهانه ای به دست بهانه جویان ندهند … ساعت ۱۰ صبح هنگامی كه دانشجویان در سر كلاسها بودند چندین نفر از سربازان دسته جانباز به همراه عده زیادی سرباز معمولی رهسپار دانشكده فنی شدند. بهانه سربازان برای ورود و حضور در دانشكده فنی و هجوم به بعضی از كلاسهای درس، شناسایی تعدادی از دانشجویان بود كه سربازان ادعا می­كردند این دانشجویان به آنها بی احترامی كرده و مورد استهزا قرار داده اند.“

مهندس خلیلی، رئیس دانشكده فنی، برای جلوگیری از هرگونه خونریزی زنگ كلاسها را به صدا در می­آورد و مستخدمین را مامور می­كند تا به سر كلاسها رفته و از دانشجویان بخواهند كه هرچه زودتر از دانشگاه خارج شوند ولی دانشجویان هنگام خروج از دانشكده با سرنیزه سربازان مواجه می‌شوند و شروع به سردادن شعار می كنند (دست نظامیان از دانشگاه كوتاه!)، در ادامه درگیری هم رخ می­دهد و در این میان احمد قندچی دانشجوی سال اولی (۲۲ ساله) البته بعد از ۲۴ ساعت، مصطفی بزرگ نیا دانشجوی سال دوم و بازیگر فیلم اشتباه (فرشید) و  شریعت رضوی شهید می‏شوند.

فرماندار نظامی تهران، مهندس خلیلی و دكتر عابدینی معاونش را به عنوان عاملین حادثه معرفی و دستگیرشان می­كند و روزنامه اطلاعات در ۱۷ آذر ضمن اعلام اسامی كشته شدگان حادثه و خبر تبعید ۲۵ تن از دانشجویان و دانش آموزان به جزیره خارك، به خاطر ورود دانشجویان به بازیهای سیاسی و سیاسی كاری به مسئولین امر هشدار می­دهد و از آنها می‏خواهد به هدایت دانشجویان به مسئله اصلی دانشگاه یعنی تحصیل علم بپردازند كه چنین حوادثی دیگر رخ ندهد؛ و وظیفه دولت را حفظ امنیت كشور و برخورد با متخلفان می‏داند.

سه آذر اهورایی

روز ورود نیكسون، معاون رئیس جمهور آمریکا به تهران همزمان با سومین روز در گذشت كشته شدگان تظاهراتی از طرف دانشجویان دانشگاه تهران برگزار می­شود و در اعتراض به دولت ۱۵ روز دانشجویان از شركت در كلاسهای درس خودداری می­كنند و در نهایت دولت با ترفیع درجه عاملین واقعه و پرداخت پاداش نقدی به سربازان و درجه­داران از خانواده­های شهدا دلجویی می­كند.

نویسنده: محمد علی زمانیان

تاریخ درج مطلب: پنج شنبه، ۱۵ آذر، ۱۳۹۷ ۱۰:۵۸ ق.ظ

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

3 × = 12

چندرسانه‌ای